Ձեռագրական և մատենագրական գանձարանում իրենց յուրահատուկ տեղն ունեն քարոզգրքերը, որոնք քրիստոնեական տարբեր տոների առիթով գրված քարոզների ժողովածուներ են։ Դրանք անդրադառնում են եկեղեցական օրացույցում տեղ գտած տոներին, նրանց նշանակությանը, պարունակում են ջատագովական, մեկնողական, բարոյախրատական, ճանաչողական խնդիրներ, երբեմն էլ ունեն ներբողական բնույթ, որոնցում կարելի է հանդիպել ոչ միայն պարզ բացատրությունների աղոթքի, ընտանիքի, եկեղեցու, հավատի և այլնի մասին,
Գրիչը, ստացողը Մաքենոցաց վանքի հայտնի գրիչ Ալեքսանոս աբեղան է, ծաղկողը՝ Սահակ աբեղան: Հայագիտական միջազգային կոնգրեսի շրջանակում Ավետարանը ցուցադրվել է Գավառ քաղաքում։ Ավետարանի մագաղաթը պատրաստված է նուրբ կաշվից։ Նման գրանյութի վրա գրելը բավականին դժվար էր և գրչից մեծ հմտություն էր պահանջվում։ Ինչպես ցույց է տալիս ձեռագրի ուսումնասիրությունը, Ալեքսանոսին օգնել է տեր Եզեկիելը, նա արտագրել է միայն
Գանձարանները հայ միջնադարյան երաժշտածիսական մատյանների տեսակ են, որոնք ամփոփում են Գանձերն ու Տաղերը (երբեմն հանդիպում են առանձին ժողովածուներ, որ ներառում են միայն Տաղեր կամ միայն Գանձեր)։ Գանձերը հայ միջնադարյան վանական կենցաղավարության բացառիկ արտահայտությունն են։ Իրենց ընդարձակ բնագրերով սրանք ամենածավալուն հոգևոր հիմներն են, որ ամփոփում են ծիսական օրվա խորհրդին/սրբին առնչվող պատումը, այդ պատումի բացատրություններն ու մեկնությունները,
Մատենադարանի գրավոր հարուստ ժառանգության ինքնատիպ միավորներ են մեկնությունները։ Դրանք համարվում են եկեղեցական մատենագրության առանձին ճյուղ։ Հայ մատենագրության մեջ պահպանված մեկնությունները հիմնականում վերաբերում են Աստվածաշնչի առանձին գրքերին։ Օտար մասնագետների կարծիքով՝ արևելաքրիստոնեական գրականության մեջ մեկնաբանական գրականությամբ ամենահարուստը հայ գրականությունն է։ Պատահական չէ, որ մեկնողական երկերի թարգմանության գործը սկսվել է Սուրբ Գրքի հայերեն թարգմանության հետ միաժամանակ։ Ըստ Կորյունի՝
Մատենադարանում պահվող ձեռագրերի ինքնատիպ օրինակներ են բժշկարանները, որոնք բժշկական խորհուրդներ, տեղեկություններ պարունակող գրքեր են։ Միջնադարյան հայ բժշկագիտության տարբեր ժամանակափուլերի բժշկական ձեռագիր մատյանները հիմնականում ամբողջացել են հայտնի բժշկապետերի՝ Մխիթար Հերացու, Գրիգորիսի, Ահարոն Եդեսիացու տոհմի, Ամիրդովլաթ Ամասիացու, Ասար և Բունիաթ Սեբաստացիների, Աստվածատուր սարկավագ գրիչի աշխատություններում։ Հայկական դասական բժշկության հիմնադիր, 12-րդ դարի մեծանուն գիտնական, «Ջերմանց Մխիթարություն» աշխատության հեղինակ՝բժշկապետ
Դրանք սկզբնաղբյուրներ են հայոց գրչաշխարհի, նրա անխոնջ մշակների, ձեռագրերի կերտման օջախների ու աշխատանքի մասին։ Գրավոր այս հուշարձանները ոչ միայն մատյանների ստեղծմանը, գնմանը կամ նորոգմանն առնչվող մանրամասների հիմնական տեղեկատուն են, այլ նաև շատ հաճախ ժամանակի հասարակական, քաղաքական անցուդարձի, կենցաղի, ժողովրդական նիստ ու կացի մասին վկայող եզակի աղբյուրներ։ Հիշատակարանը ձեռագրի ծննդյան վկայականն է, նրա ստեղծմանն առնչվող հանգամանքների
Հայտնի է, որ ամենամեծ ձեռագիրը Մատենադարանում մագաղաթյա «Մշո Ճառընտիրն» է, իսկ Տոնական-Ճառընտիրը համարվում է ամենամեծ թղթե ձեռագրերից մեկը։ Այն բաղկացած է 815 թերթից: Ձեռագիրը գրվել է 1401 թ. Ոստան քաղաքում (Վասպուրական)։ Գրիչն է ժամանակի բեղուն գրիչ, ծաղկող Ծերունը, ստացողը՝ Ստեփանոս կրոնավորը, կազմողը՝ Սարգիս քահանան: Ձեռագիրը բովանդակում է Եկեղեցու հայրերի (Հովհան Ոսկեբերան, Եպիփան Կիպրացի, Եփրեմ Ասորի,
Շարակնոցում ամփոփված են հոգևոր երգեր՝ շարականներ, նվիրված տերունական տոներին՝ ինչպես Քրիստոսի Ծննդյանը, Խաչելությանը, Հարությանը, Համբարձմանը, Աստվածածնին ու նրա ծնողներին առնչվող, Հովհաննես Մկրտչի, Քրիստոսի աշակերտների ու հայրապետների, մարգարեների, ազգային և համաքրիստոնեական սրբերի, թագավորների, հոգևոր հայրերի տոներին։ Շարակնոցներում երգերը դասավորված են ըստ եկեղեցական տոնակարգի կամ ըստ ձայնեղանակների։ Շարականները միջնադարում գրի են առնվել և ուսուցանվել խազերով։ Մեզ են
Կանանց և տղամարդկանց իրավահավասարության մասին հիշատակումներ կան դեռևս աշխարհիկ կյանքի կանոնական թղթերում։ Հայտնի է Վաչագան Բարեպաշտ թագավորի կանոնագիրքը (5-րդ դ․), որտեղ առանձնահատուկ անդրադարձ էր արվում կնոջ իրավունքներին։ Ուստի, բնավ էլ պատահական չէ, որ Հայոց մատենագրության մեջ հիշատակվում են նաև կին գրիչների անուններ։ Հայտնի առաջին կին ստեղծագործողը Սահակադուխտն էր 7-րդ դարում: Նա դուստրն էր Դվինի ավագ
«Մաշտոցը» Հայ եկեղեցու կարևորագույն ծիսամատյաններից է, որը բովանդակում է ծիսական արարողությունների կանոնները: Այն կազմավորվել է 5-րդ դարում Սահակ Պարթև կաթողիկոսի հրամանով ու նախաձեռնությամբ և ի սկզբանե կոչվել է «Օրհնությունաբեր Ցուցակ»: Համաձայն պատմիչ Կիրակոս Գանձակեցու՝ 9-րդ դարում Մաշտոց Եղիվարդեցի կաթողիկոսը, խմբագրելով «Օրհնությունաբեր Ցուցակ»-ը, կազմում է Մաշտոց ծիսարանը: Այս ծիսամատյանում տեղ են գտել մարդկային կյանքի հանգուցակետերին վերաբերող
